BeeWosk 2026

• Nazwa funduszu: Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji (EFRG)
• Nazwa programu: Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027(PS WPR 2023–2027)
• Nazwa interwencji PS WPR: I.6.6 „Interwencja w sektorze pszczelarskim – wsparcie naukowo-badawcze”
• Cel interwencji: Zwiększenie zorientowania na rynek i konkurencyjności gospodarstw, zarówno w perspektywie krótkoterminowej, jak i długoterminowej, w tym większe ukierunkowanie na badania naukowe, technologię i cyfryzację.
• Tytuł projektu: Zintegrowana analiza właściwości użytkowych i czystości wosku pszczelego stosowanego w produkcji węzy pszczelej z wykorzystaniem pomiarów WAXO oraz badań fizyko-chemicznych i pestycydowych
• Numer umowy: 00001.BWI07.61835.1.2.2025
• Beneficjent: Międzynarodowa Akademia Nauk Stosowanych w Łomży
• Obszar tematyczny: Jakość produktów pszczelich
• Okres realizacji: Rok pszczelarski 2026. Termin realizacji prac badawczych: do 30 czerwca 2026 r.
• Maksymalna kwota pomocy: 80 000,00 zł netto. Pomoc obejmuje do 100% kosztów netto poniesionych na realizację prac badawczych z zakresu tematyki pszczelarskiej.

Wosk pszczeli jest jednym z najważniejszych surowców wykorzystywanych w gospodarce pasiecznej. Stanowi materiał służący do budowy plastrów, w których rozwija się czerw oraz magazynowane są miód i pyłek. Jego jakość może wpływać na stabilność plastrów, rozwój rodziny pszczelej, bezpieczeństwo produktów pszczelich oraz efektywność prowadzenia pasieki. Wosk jest jednocześnie matrycą, w której mogą gromadzić się pozostałości leków weterynaryjnych stosowanych w zwalczaniu Varroa destructor oraz środki ochrony roślin pochodzące ze środowiska rolniczego. Ryzyko może być dodatkowo zwiększane przez wielokrotne przetapianie starego wosku i ponowne wykorzystywanie go do produkcji węzy. Projekt zakładał wielowymiarową ocenę jakości wosku, łączącą szybką metodę przesiewową WaxoNext z zaawansowanymi badaniami laboratoryjnymi. Takie podejście pozwala ocenić zarówno właściwości użytkowe wosku, jak i jego obciążenie pozostałościami chemicznymi.

Celem projektu było opracowanie i zastosowanie rzetelnej, precyzyjnej oraz praktycznej procedury oceny jakości wosku pszczelego wykorzystywanego do produkcji węzy. Procedura ma służyć jednostkom badawczym, laboratoriom kontroli surowców, zakładom produkującym węzę oraz pszczelarzom zainteresowanym oceną pochodzenia i jakości wykorzystywanego wosku.

• Ocena właściwości wosku pszczelego w odniesieniu do naturalnego wosku referencyjnego.
• Określenie częstości występowania pozostałości leków weterynaryjnych i środków ochrony roślin.
• Identyfikacja próbek wymagających pogłębionej diagnostyki laboratoryjnej.
• Ocena związku pomiędzy pochodzeniem węzy, rodzajem użytego wosku a jego właściwościami użytkowymi.
• Sprawdzenie, czy wynik przesiewowego pomiaru WaxoNext jest związany z liczbą lub stężeniem wykrywanych substancji chemicznych.
• Opracowanie rekomendacji dotyczących monitorowania jakości wosku i węzy wykorzystywanych w gospodarce pasiecznej.

Badania obejmowały próbki wosku pszczelego pochodzące od pszczelarzy. W części laboratoryjnej analizie poddano 150 próbek wosku. Zakres prac obejmował:

Próbki wosku topiono, homogenizowano, formowano i kondycjonowano w kontrolowanych warunkach. Jednolity sposób przygotowania materiału ograniczał wpływ temperatury, kształtu i struktury próbki na wynik badania.

Urządzenie WaxoNext umożliwiło określenie względnej odchyłki właściwości badanej próbki od właściwości naturalnego wosku referencyjnego. Wynik pomiaru przedstawiono jako wartość δ [%]. Metoda nie identyfikuje rodzaju ani stężenia konkretnej substancji obcej. Pozwala natomiast wskazać próbki, których właściwości fizyczne, mechaniczne i termiczne odbiegają od przyjętego wzorca i które powinny zostać poddane dalszym badaniom laboratoryjnym. W analizie statystycznej wykorzystano 159 ważnych wyników pomiarów WaxoNext.

Próbki poddano badaniom z wykorzystaniem zmodyfikowanej techniki QuEChERS oraz chromatografii cieczowej i gazowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas – LC-MS/MS i GC-MS/MS. Zakres analityczny obejmował 550 substancji czynnych, w tym:

• pozostałości leków weterynaryjnych,
• akarycydy stosowane w zwalczaniu Varroa destructor,
• insektycydy,
• fungicydy,
• inne środki ochrony roślin.

Oceniono między innymi:

• strukturę klas jakości wosku według WaxoNext,
• wpływ źródła pochodzenia węzy,
• wpływ rodzaju wosku użytego do produkcji węzy,
• zróżnicowanie regionalne wyników,
• powtarzalność wyników w obrębie dostawców,
• częstość występowania poszczególnych substancji czynnych,
• zjawisko wielopozostałościowości,
• związki pomiędzy wynikiem WaxoNext a obciążeniem chemicznym próbek.

Co najmniej jedną oznaczalną substancję czynną wykryto w 121 spośród 150 próbek, co stanowiło 80,7% badanego materiału. Łącznie zidentyfikowano 10 substancji czynnych należących do grupy leków weterynaryjnych, insektycydów i fungicydów. Najczęściej wykrywano:

• butoksyd piperonylu – w 76 próbkach,
• kumafos – w 70 próbkach,
• tau-fluwalinat – w 31 próbkach.

W badanym materiale stwierdzono również zjawisko wielopozostałościowości:

• jedną substancję czynną wykryto w 62 próbkach,
• dwie substancje – w 40 próbkach,
• trzy substancje – w 16 próbkach,
• cztery substancje – w 2 próbkach,
• sześć substancji – w 1 próbce.

Wyniki potwierdzają, że wosk może stanowić trwały rezerwuar związków chemicznych pochodzących zarówno z zabiegów wykonywanych w pasiece, jak i ze środowiska rolniczego.

Na podstawie wartości δ:

• 17 próbek zakwalifikowano jako wosk dobry,
• 38 próbek jako wosk o niepewnej jakości,
• 104 próbki jako wosk znacząco odbiegający właściwościami od wosku referencyjnego.

Wyniki wskazały, że właściwości wosku były związane z pochodzeniem węzy oraz rodzajem surowca wykorzystanego do jej wykonania. Najwyższy udział próbek znacząco odbiegających od wzorca stwierdzono w grupie węzy zakupionej od producenta. Niższe wartości δ obserwowano w próbkach węzy wykonanej we własnym zakresie lub w zakładzie z powierzonego wosku.

Nie stwierdzono istotnej zależności pomiędzy wartością δ a:

• liczbą wykrytych substancji czynnych,
• sumą stężeń wykrytych substancji,
• obecnością lub brakiem pozostałości chemicznych.

Oznacza to, że WaxoNext i badania chromatograficzne opisują dwa różne, ale uzupełniające się aspekty jakości wosku. WaxoNext ocenia odchylenie właściwości użytkowych od wosku referencyjnego, natomiast LC-MS/MS i GC-MS/MS pozwalają zidentyfikować i oznaczyć konkretne pozostałości chemiczne.

Najważniejszym efektem projektu jest opracowanie zintegrowanego podejścia do oceny jakości wosku pszczelego, łączącego:

• szybkie badanie przesiewowe,
• analizę właściwości użytkowych wosku,
• oznaczanie pozostałości chemicznych,
• analizę pochodzenia surowca,
• statystyczną ocenę zależności pomiędzy wynikami.

Badania wykazały, że zastosowanie wyłącznie jednej metody nie pozwala na pełną ocenę jakości wosku. Próbka może posiadać właściwości zbliżone do wosku referencyjnego, a jednocześnie zawierać pozostałości chemiczne. Możliwa jest również sytuacja odwrotna – próbka może znacząco odbiegać właściwościami od wzorca, mimo niewielkiego obciążenia substancjami objętymi analizą.

Rezultaty projektu mogą przyczynić się do:

• poprawy jakości węzy wprowadzanej do pasiek,
• zwiększenia bezpieczeństwa rodzin pszczelich,
• ograniczenia obrotu surowcem o nieznanym pochodzeniu,
• zwiększenia identyfikowalności partii wosku,
• szybszego kierowania podejrzanych próbek do badań laboratoryjnych,
• ograniczenia strat wynikających ze stosowania technologicznie nieodpowiedniej węzy,
• upowszechnienia dobrych praktyk związanych z obiegiem i recyklingiem wosku,
• rozwoju współpracy między nauką, laboratoriami, producentami węzy i pszczelarzami.

Na podstawie wyników badań rekomenduje się:

• Regularne monitorowanie jakości wosku i węzy.
• Łączenie badań przesiewowych z analizami laboratoryjnymi.
• Dokumentowanie pochodzenia wosku oraz historii jego przetwarzania.
• Ograniczanie niekontrolowanego mieszania partii surowca.
• Zachowanie ostrożności przy wielokrotnym przetapianiu starego suszu.
• Kierowanie próbek o nietypowych wynikach WaxoNext do pogłębionej diagnostyki instrumentalnej.
• Stosowanie wyłącznie dopuszczonych produktów leczniczych zgodnie z instrukcją i zasadami dobrej praktyki pasiecznej.

Wyniki badań zostały przedstawione w publikacji naukowej: Bożena Łozowicka, Piotr Ponichtera, Tadeusz Olszewski, Zenon Czenstkowski, „Wielowymiarowa ocena jakości wosku pszczelego z wykorzystaniem analizy pozostałości leków weterynaryjnych i środków ochrony roślin oraz przesiewowej oceny właściwości wosku metodą WaxoNext” ,„Zeszyty Naukowe Międzynarodowej Akademii Nauk Stosowanych w Łomży”, nr 100, 2026, s. 2–22. Link do publikacji: https://ojs.mans.edu.pl/index.php/sjiaas/article/view/425

• prof. dr hab. Bożena Łozowicka,
• dr inż. Piotr Ponichtera, prof. MANS,
• mgr Tadeusz Olszewski.

• prof. dr hab. Bożena Łozowicka,
• dr inż. Piotr Ponichtera, prof. MANS,
• mgr Tadeusz Olszewski,
• mgr Zenon Czenstkowski.

Operacja pn. „Zintegrowana analiza właściwości użytkowych i czystości wosku pszczelego stosowanego w produkcji węzy pszczelej z wykorzystaniem pomiarów WAXO oraz badań fizyko-chemicznych i pestycydowych” została dofinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027, interwencja I.6.6 „Interwencja w sektorze pszczelarskim – wsparcie naukowo-badawcze”.

Międzynarodowa Akademia Nauk Stosowanych w Łomży ul. Studencka 19, 18-400 Łomża